Citizens UK

Dod yn gyfforddus â phŵer

Trwy adnabod a hyfforddi arweinwyr lleol "rydyn ni'n eu helpu i weithio gyda'i gilydd i nodi problemau cyffredin, ac i gael y pŵer a'r hyder a'r sgiliau i fynd i'r afael â'r materion hynny," eglura Prif Weithredwr Citizens UK, Matthew. "Mae angen i chi gael rhywfaint o bŵer i wneud newid, i ddeall sut mae pŵer yn gweithio, sut mae penderfyniadau'n cael eu gwneud ar y pethau rydych chi'n poeni amdanynt," ond gall pobl fod yn nerfus am bŵer, yn enwedig pan nad ydyn nhw wedi cael llawer ohono yn y gorffennol.

Yn ei bywyd, mae Fiona Tasker wedi wynebu "rhai amseroedd tywyll iawn." Cafodd ei chefnogi gan sefydliad sy'n aelod o Citizens UK, ReCoCo, coleg sy'n cynnig adferiad iechyd meddwl dan arweiniad cymheiriaid, ac mae hi bellach yn helpu i ofalu am eu grŵp myfyrwyr. Pan gafodd ei gwahodd i gymryd rhan yn hyfforddiant arweinyddiaeth Citizens UK, "doeddwn i ddim yn meddwl ei fod i mi. Mae'n well gen i fod yn y cefndir." Ond pan ddywedodd yr hyfforddwr, "'Mae bod yn arweinydd yn golygu cael dilynwyr.' Roeddwn i'n gwybod bod gen i ddau neu dri. Pe bawn i'n mynd allan i ddigwyddiad a oedd yn ceisio gwneud gwahaniaeth, byddent yn dod gyda mi. Felly sylweddolais efallai fy mod i'n arweinydd."

Rhoddodd y sylweddoliad hwnnw "ychydig mwy o hyder a chred i mi yn fy hun. Wedi hynny, ymunais â thîm gweithredu iechyd meddwl Tyne & Wear Citizens, a dechreuais fynd i'r holl gyfarfodydd hynny."

Gwrando ar y gymuned

Fe wnaeth ei chyfranogiad ei helpu i ennill y wybodaeth a'r sgiliau i gymryd rhan yn yr ymgyrchoedd gwrando sy'n ganolog i waith Citizens UK. Mae eu sefydliadau aelodaeth a'u rhwydweithiau yn defnyddio'r dull hwn i nodi a deall blaenoriaethau pobl leol. Ac wrth i bobl fel Fiona ddod ymlaen a thyfu mewn hyder, mae Citizens UK yn eu helpu i weithio ar ymgyrchoedd sy'n bwysig iddyn nhw.

"Rydych chi'n siarad â'r bobl rydych chi'n eu cefnogi, sy'n aelodau o'ch sefydliad," eglura Salma Ravat, rheolwr yr elusen ddigartrefedd One Roof Leicester. "Mae'n ymwneud â'r person arall yn siarad a chi yn gwrando, gadael iddyn nhw adrodd eu stori," meddai Salma. "'Beth sy'n eich ysgogi chi, beth yw eich pryderon, beth yw eich heriau? Pa faterion ydych chi'n angerddol amdanynt, ac eisiau newid?' Roedd un o'n gwirfoddolwyr yn rhwystredig bod parciau ar gau rhwng 5 a 7pm yn ystod Covid. Dyna pryd mae'r plant yn dod adref o'r ysgol ac eisiau chwarae. Felly maen nhw wedi bod yn edrych ar sut y gallan nhw ddylanwadu ar eu cyngor bwrdeistref o gwmpas hynny."

Gall ymgyrchoedd eraill dyfu i fod yn fentrau mawr ar gyfer newid cymdeithasol. Sefydlwyd yr ymgyrch Cyflog Byw gan Citizens UK yn 2001, ac mae wedi mynd ymlaen i ennill dros £1.3 biliwn o gyflog gwell i gannoedd o filoedd o weithwyr ar gyflog isel.

Mae Matthew yn esbonio, pan ddechreuodd y pandemig, fe wnaethant gynnal ymarfer gwrando cyflym i ddeall beth oedd ar feddyliau pobl. "Oherwydd ein bod ni'n eithaf ymatebol, oherwydd bod yr ymgyrch wrando mor gysylltiedig â sut rydyn ni'n gweithio, roedd y math hwnnw o addasiad yn awtomatig ac mor berthnasol i'r argyfwng rydyn ni ynddo." 

"Mae ein model yn seiliedig ar leoedd," ychwanega, felly "mewn mannau lle roedden ni wedi bod yn gweithio ers tro, ac roedd perthnasoedd da o ymddiriedaeth rhwng ein haelodau a'n staff, roedd yn cyflymu’r gweithgarwch." Fe wnaethon nhw ddarganfod bod y negeseuon o'r ymgyrch cyflog byw yn taro cloch â gweithwyr gofal, "a oedd allan mewn amgylchiadau anodd iawn, heb y PPE cywir, ond heb gael eu talu digon." Ac "fe welsom gymaint o ysgolion yn camu i fyny i ddarparu bwyd, a chymorth lles, i'r bobl yn eu hardaloedd."

Fodd bynnag, mewn lleoliadau newydd, neu lle bu newidiadau diweddar i’r staff allweddol, "roedd addasu'n gyflym i'r materion newidiol yn llawer, llawer anoddach." Er bod y pandemig wedi meithrin diddordeb newydd mewn gwirfoddoli a gwaith cymunedol, fel "datblygiad sydyn grwpiau cymorth cydfuddiannol – cymhellion da, llawer o bobl, llawer o egni. O'n profiad ni, nid yw'n syndod, mae'r mwyafrif helaeth o hynny wedi diflannu."

Mae Matthew yn teimlo bod yr ateb yn ymwneud â chydbwyso lleisiau newydd a gwaith presennol. "Mae mor bwysig bod yna gymdeithasau a sefydliadau lleol cynaliadwy sy'n gallu parhau gyda’r gwaith caled. Os ydyn nhw'n gallu bod yn hyblyg, ac yn gallu croesawu a chysylltu â rhywfaint o'r egni newydd sy'n dod ac yn mynd, yna bydd hynny'n eu cadw'n ffres, ac yn eu cadw'n effeithiol."

Mae'n cynnig enghraifft o ysgol gynradd sy'n gweithio gyda'i mosg lleol, canolfan menywod a phrifysgol. Mae Matthew yn dadlau bod y pandemig wedi helpu i ddeffro "rhywbeth sydd eisoes yno: ymgyrch i weld ysgolion fel peiriannau newid cymdeithasol yn eu hardal, yn ogystal â lle dysgu a phrofion ac arholiadau. Mae'r potensial i ysgolion fel canolfannau gweithgarwch dinesig a gwasanaethau ehangach yn gyfle enfawr i ni i gyd."

Yn ystod yr argyfwng mae Citizens UK wedi ei chael hi'n bwysig edrych ar draws rhwydweithiau yn ogystal ag oddi mewn iddynt. Ar draws Cymru a Lloegr, mae 75 o ysgolion cynradd yn aelodau. "Beth sydd ganddyn nhw yn gyffredin? Beth pe baem yn dod â nhw at ei gilydd i siarad am sut maen nhw'n defnyddio trefnu i ddatblygu hyder pobl ifanc, sut mae'r peth prydau ysgol am ddim yn effeithio arnyn nhw. Rydyn ni wedi dechrau rhannu dysgu ar draws ein rhwydwaith, yn ôl sector. Mae hynny'n mynd i gael budd mawr yn y tymor hir."

Mae Salma yn cydnabod, "Cyn Covid, doedden ni ddim yn cymryd rhan fawr ar lefel Dinasyddion cenedlaethol," ond mae wedi gweld budd gwirioneddol mewn cymryd rhan mewn mwy o gyfarfodydd cenedlaethol, oherwydd "rydych chi'n sylweddoli nad chi yw'r unig un sy'n wynebu'r materion hynny - mae yna bobl i fyny ac i lawr y wlad gyda'r un heriau neu heriau tebyg iawn.

"Rydych chi'n cael y cyfle hwnnw i ddarganfod sut maen nhw wedi dod o hyd i ateb, sut maen nhw wedi dod â gwahanol aelodau o'r gymuned at ei gilydd, sut mae'r weithred honno gan y bobl y mae'n effeithio arnynt wedi cael newid parhaol," meddai Salma. "I mi, mae'n wirioneddol rymusol. Rwyf wrth fy modd â'r ffaith mai pobl a'u straeon sy'n cael eu hadrodd, ac mai hynny’n sy’n cael yr effaith."

Cydbwyso ymatebolrwydd â ffocws a gwydnwch

Hyd yn oed o'r sefyllfa hon o gryfder cymharol, mae'r risg o or-flino yn real iawn. "Gyda'r cyfnod clo cyntaf, Mawrth i Awst, roedd adrenalin, anghenraid, argyfwng yn golygu bod pawb yn gweithio’n brysur iawn," meddai Matthew. "Rydyn ni'n cydnabod nawr, mae hynny'n anghynaladwy."

Wrth wrando ar staff a gwirfoddolwyr, roedd yn amlwg bod "y modd argyfwng yn gorfod stopio. Dyw e ddim yn bosibl. Efallai ein bod yn dal i fod mewn argyfwng fel gwlad, fel cymdeithas, ond allwch chi ddim parhau mewn modd ymateb i argyfwng fel sefydliad ac fel cyflogwr. Roedd angen i ni glywed hynny fel sefydliad."

Mae gan sefydliadau aelodaeth hyrwyddwyr iechyd meddwl, ac fe'u hanogir i gysylltu ag ymddiriedolaethau iechyd meddwl i lywio eu hymateb i Covid. Yn fewnol, mae gan y sefydliad gynllun gweithredu lles, ac mae rhaglenni cymorth gweithwyr yn cynnwys cwnsela. Maen nhw wedi cynnig digon o gymorth ymarferol hefyd, gan gynnwys helpu pobl i flaenoriaethu gwaith a bod yn hyblyg ynglŷn ag oriau gwaith, fel bod staff yn gallu gollwng a chasglu o’r ysgol a gwneud ymarfer corff y tu allan yng ngolau dydd. Mae hefyd yn ymwneud â "chydnabod bod pobl o dan bwysau hollol wahanol. Mae'r rhai sydd â phlant yn ei brofi yn wahanol iawn i'r rhai sy'n rhannu tŷ neu'n byw ar eu pennau eu hunain."

"Rydyn ni hefyd yn gweld ei fod yn gyfathrebu cyson, ymgysylltu â phobl. Gallwch greu pob math o fentrau cadarnhaol, ond mewn gwirionedd mae'n ymwneud â'r bodau dynol, yr hyn maen nhw'n ei glywed, sut maen nhw'n teimlo." Mae Matthew yn pwysleisio pwysigrwydd modelu'r ymddygiadau cywir. "Mae'r hyn y mae'r cyfarwyddwr yn ei ddweud mewn sefydliad, a sut maen nhw'n ei ddweud, yn cyfri mewn gwirionedd." Byddai fel arfer yn dechrau cyfarfodydd tîm trwy ganmol y gwaith a chodi'r egni. Yn ystod y pandemig, mae wedi bod yn "dechrau gydag ychydig mwy o fregusrwydd ac arafwch." Roedd yr adborth yn frwdfrydig, gyda dechreuwyr newydd yn synnu i ddod o hyd i les staff yn gyntaf ar yr agenda. "Rwy'n credu po fwyaf y mae'r rhai ar y brig yn rhoi amser iddo yna mae pawb yn cael caniatâd i siarad amdano. Gall ledaenu oddi yno."

Ffynonellau a dolenni

Citizens UK: Yr ymgyrch dros Gyflog Byw go iawn

Darganfyddwch fwy am waith Citizens UK neu dilynwch nhw ar Facebook, Instagram a LinkedIn.

Dysgwch fwy am Roof Leicester neu dilynwch nhw ar Facebook ac Instagram.

Darganfyddwch fwy am ReCoCo (Recovery College Collective) neu dilynwch nhw ar Facebook a YouTube.

Siaradodd Matthew Bolton, Salma Ravat a Fiona Tasker â Zoë Anderson ar 11 a 12 Tachwedd 2020.