Action in Caerau and Ely

Adeiladu ar gryfderau'r gymuned

Thema allweddol yw ardal leol i ACE. I Sam, Cydlynydd Cymorth Cymunedol ACE, mae'n hanfodol bod "dros hanner ein tîm staff yn byw yn y gymuned hon. Felly dydych chi ddim yn dod â syniadau o rywle arall, rydych chi'n tyfu pethau o syniadau ac angerdd a chryfderau pobl eu hunain." Caerau a Threlái yw'r ail a'r drydedd gymuned fwyaf difreintiedig yng Nghaerdydd, yn ôl Mynegai Amddifadedd Lluosog Cymru - ond, mae'n nodi, mae ganddi hefyd "hanes hir o hunangymorth a gweithredu cymunedol". Ar draws nifer o weithgareddau gwahanol, mae ACE yn gweithio gyda phobl leol i newid naratif yr ardal, i ddathlu ei threftadaeth a'i chryfderau.

Mae Cronfa Gymunedol y Loteri Genedlaethol wedi cefnogi ACE ers 2012, gan gynnwys grant o £498,343 fel rhan o'r rhaglen Helpu Teuluoedd sy'n Gweithio, a grant penodol o £9,288 ar gyfer ei chynllun Your Local Pantry. Mae hon yn siop fwyd wedi'i lleoli yn The Dusty Forge, hen dafarn sydd bellach yn brif leoliad poblogaidd ACE. "Fyddai llawer o bobl ddim yn mynd i'r banc bwyd, yn enwedig pobl a oedd yn cael trafferth ond mewn gwaith," eglura Sam. "Mae'r banc bwyd yno ar gyfer argyfwng, nid i ddarparu cefnogaeth barhaus i bobl sy'n cael trafferth cadw dau ben llinyn ynghyd."

Mae Your Local Pantry yn rhwydwaith o siopau cymunedol, sy'n cael eu rhedeg fel cynllun aelodaeth, sy'n adeiladu cysylltiadau yn lleol ac yn genedlaethol. Mae aelodau'n talu ffi wythnosol o £5, a gallant ddewis tua £20-25 o siopa. Daw'r bwyd gan Fare Share, elusen a ariennir gan y Loteri sy'n ailddosbarthu cynnyrch dros ben archfarchnadoedd, a ffynonellau eraill. Mae'r pantri yn cynnig bwyd ffres ac oer, gan gynnwys cig, ffrwythau a llysiau. Mae'n cael ei redeg gan wirfoddolwyr, sydd eu hunain yn aelodau o'r pantri. Mae ACE yn cynnig cymorth i staff, gan gynnwys hyfforddiant a diogelwch bwyd, ond gwirfoddolwyr sy'n penderfynu cynllun a threfniadaeth y siop.

"Roedden ni eisiau darparu rhywbeth fforddiadwy iawn a oedd â'r urddas o ddewis. Mae pobl yn gwsmeriaid, nid yw fel cael mynediad at elusen." Mae'n osgoi stigma posibl banciau bwyd, ac roedd yn boblogaidd ar unwaith. "Daeth â llawer o bobl newydd i mewn i'r adeilad. Yr hyn oedd yn braf iawn oedd eu bod yn teimlo'n bositif am fod yn rhan o'r prosiect, ac roeddent wedi rhoi adborth i ni am y pethau newydd roedden nhw wedi'u coginio. Ychydig iawn o bobl fyddai'n teimlo'n bositif am gael mynediad at fanc bwyd." Gan ddechrau'n fwriadol fach, lansiwyd y pantri gyda 30 aelod ym mis Mehefin 2019. Mae wedi tyfu i bron i 200.

Adeiladodd ACE ar y brwdfrydedd hwn, gan gynnal cyrsiau coginio a maeth, a sesiynau blasu a oedd yn annog pobl i roi cynnig ar fwydydd llai cyfarwydd. "Oherwydd bod pobl yn cael cryn dipyn o werth am £5, roedden nhw'n fwy parod i roi cynnig ar wahanol bethau. Ar gyllideb dynn, rydych chi yn erbyn cymryd risg – dydych chi ddim eisiau gwastraffu arian ar bethau nad ydych chi neu eich plant efallai yn eu hoffi." Wedi'i chynnal gan wirfoddolwyr, roedd yr ardal aros yn cynnig te a choffi am ddim, llyfrgell o lyfrau ryseitiau, a chyfle i siarad am yr hyn roeddent wedi'u coginio.

Roedd y sgyrsiau hynny'n dangos dyfnder gwybodaeth yn y gymuned, adnodd i'w ddathlu a'i rannu. "Mae pobl ar incwm isel yn cael eu beirniadu am fod yn ofnadwy wrth reoli - ond roedd hyn yn dangos faint o brofiad sydd ganddyn nhw o reoli cyllidebau. Rydyn ni'n ceisio helpu pobl gyda gwybodaeth, ond mae gwybodaeth a mewnbwn yr aelodau yn allweddol. Gyda'r model pantri, mae gennych grŵp o bobl y gallwch chi weithio gyda nhw, mae gennych ganiatâd i'w gwahodd i bethau. Roedd hynny'n wirioneddol bwerus."

Covid-19: dewisiadau realistig

Er bod ACE yn rhedeg ystod eang o brosiectau, o gynlluniau chwarae plant i sied gwaith coed cymunedol, mae'r rhan fwyaf o'r gwaith wyneb yn wyneb. Roedd y cyfnod clo yn golygu dewis beth i'w barhau, a sut.

"Am ychydig wythnosau, roedden ni mewn argyfwng," meddai Sam, "ond wedyn roedden ni'n gallu setlo i lawr, cael rhai trafodaethau synhwyrol gyda'r tîm cyfan. Beth allwn ni ei wneud yn realistig, gyda'n gallu?"

Lle bo'n bosibl, cyflwynwyd prosiectau gan staff a gwirfoddolwyr oedd yn gweithio gartref, yn aml gyda dyfeisgarwch go iawn. Parhaodd prosiect archaeoleg gymunedol Hidden Hill Fort, gyda gweithgareddau fel "Big Dig" yng ngerddi trigolion. Daeth sesiynau cyngor a gwybodaeth galw heibio yn wasanaeth ffôn. Cafodd gwaith celfyddydau cymunedol, clwb ar ôl ysgol STEM a gŵyl fwyd haf eu gohirio. Cafodd rhai staff eu rhoi ar ffyrlo. Caeodd The Dusty Forge i'r cyhoedd, ond parhaodd ACE i redeg gwasanaethau craidd o'r adeilad.

"Fe wnaethon ni ganolbwyntio ar wneud y defnydd gorau o'n hadnoddau, ein hadeilad. Yn y bôn, fe wnaethon ni droi The Dusty Forge yn ganolfan dosbarthu bwyd, gan wasanaethu aelodau pantri a darparu parseli bwyd brys." Gyda rhoddion gan eglwysi ac unigolion lleol yn ogystal â chyflenwadau Fare Share, roedd mwy o fwyd yn dod i mewn nag erioed o'r blaen.

Daeth y pantri yn wasanaeth dosbarthu, gan weithio gyda niferoedd llai. "Oherwydd heriau logisteg, roedden ni'n gallu darparu bwyd i tua hanner yr aelodaeth. Roedden ni'n ofalus i beidio â gorymrwymo. Pe baem wedi ceisio parhau i ddarparu bwyd i bawb, byddai staff wedi blino’n ormodol, a byddem wedi siomi pobl trwy fethu â chyflenwi."

Roedd cyfathrebu clir yn lleihau'r risg o siom. Siaradodd ACE ag aelodau, gan esbonio y byddent yn blaenoriaethu'r rhai oedd â’r angen mwyaf, tra byddai aelodaeth eraill yn cael eu hatal dros dro. "Roeddem yn gallu bod yn hyblyg ynglŷn ag amgylchiadau unigol pobl, oherwydd roedd gennym berthynas gyda nhw eisoes. Nid oedd meini prawf llym, ond fe wnaethon ni geisio canolbwyntio cefnogaeth ar y rhai nad oeddent yn derbyn help o rywle arall."

Nid oedd rhai teuluoedd incwm isel yn gymwys i gael prydau ysgol am ddim, ond roedd hi'n anodd iddynt yn ariannol. Roedd y rhai a oedd yn cysgodi yn flaenoriaeth arall, ynghyd â phobl lle’r oedd eu gorbryder neu broblemau iechyd meddwl yn ei gwneud hi'n anodd iddynt siopa. "Rydyn ni'n adnabod teuluoedd ac aelodau pantri oedd heb adael y tŷ yn ystod y pandemig. Rydyn ni'n ceisio bod yn sensitif i'r sefyllfaoedd hynny." Yn yr un modd, "os yw rhywun yn rhiant sengl gyda thri neu bedwar o blant, nid yw'n brofiad braf mynd i archfarchnad sydd â phellter cymdeithasol. Er nad ydyn nhw'n cysgodi, rydyn ni'n cydnabod ei bod hi'n anoddach iddyn nhw."

Parhaodd y rhai ar y rhestr ddosbarthu pantri i dalu £5. "Roedden ni'n teimlo ei bod hi'n bwysig cadw'r elfen honno, mai nad elusen rydych chi'n gofyn amdani." O ddechrau'r cyfnod clo ym mis Mawrth tan ddiwedd mis Mehefin, fe wnaeth ACE 650 o gludiadau pantri, ac anfonwyd 300 o barseli brys am ddim i bobl a oedd yn cysgodi neu heb gefnogaeth. Unwaith eto, y nod oedd llenwi bylchau mewn gwasanaethau, gan gydlynu gyda Chyngor Caerdydd er mwyn osgoi dyblygu.

Maen nhw'n bwriadu ailagor y siop pantri, gyda phellter cymdeithasol, ddiwedd mis Awst. Bydd cludiadau yn parhau i'r grŵp llai sydd eu hangen o hyd, gan gydnabod ei fod yn opsiwn gwerthfawr i'r gwasanaeth. Bydd rhywfaint o grant ychwanegol ACE o'r Gronfa yn cael ei wario ar fan drydan newydd. "Beth bynnag sy'n digwydd, byddwn yn gwneud llawer mwy o waith gyda bwyd. Bydd cael cerbyd cost isel, amgylcheddol gynaliadwy yn wirioneddol wych."

Cynnig cymorth ariannol dros y ffôn

Fel nifer o elusennau, roedd ACE yn wynebu galw cynyddol a gostyngiad yn nifer y gwirfoddolwyr ar ddechrau'r pandemig. "Roedd hynny'n dorcalonnus, doedd llawer o'n gwirfoddolwyr ddim yn gallu bod yn rhan oherwydd eu bod yn cysgodi a gofal plant. Gwelsom ostyngiad mawr, ond yna dechreuon ni dderbyn cynigion gan wirfoddolwyr newydd. Doedden ni ddim yn gallu dweud ie wrth bawb ar unwaith, oherwydd pellter cymdeithasol. Heb Covid, fe allech chi ddweud, 'Gwych, 50 o bobl!' - ond mae gennym nifer llym o bobl sy'n gallu dod i mewn i'r Dusty ar unrhyw adeg."

Mae'r galw wedi symud i'r llinell gyngor, a dderbyniodd 500 o alwadau erbyn diwedd mis Mehefin. Sefydlodd ACE rota newydd, gyda galwadau wedi'u trosglwyddo i ffonau symudol cartref staff, a cheisiadau wedi'u cofnodi mewn taenlen ganolog. Mae'r rhan fwyaf o alwadau am help gyda bwyd, cludiadau presgripsiynau neu arian a budd-daliadau.

Mae llawer o alwyr yn hawlio Credyd Cynhwysol am y tro cyntaf ac efallai eisiau gofyn am sut mae'n gweithio. Ar gyfer problemau mwy cymhleth, gall cynghorwyr gyfeirio at gyngor manwl. Mae eraill yn cael trafferth gwneud hawliadau ar-lein, oherwydd diffyg dyfeisiau neu sgiliau rhyngrwyd. Gyda rhodd gan Tesco Mobile, dosbarthodd ACE 25 ffôn a data i bobl a oedd wedi'u heithrio'n ddigidol. Fe wnaeth staff hefyd gefnogi pobl i lywio'r system ymgeisio.

Gall cyfeirio at gynlluniau grant fel Cronfa Cymorth Dewisol Llywodraeth Cymru helpu gydag eitemau hanfodol, fel peiriannau golchi newydd. "O fewn y garfan honno o 800 o alwyr, rydym wedi cefnogi pobl i gael gafael ar £15,000 o grantiau."

Darparu mwy na pheiriannau golchi

Roedd rhai o alwyr y llinell gyngor yn teimlo'n ynysig ac ar eu pen eu hunain, ac eisiau rhywun i siarad â nhw. Ymatebodd ACE gyda gwasanaeth ffrindiau ffôn newydd, gan hyfforddi gwirfoddolwyr i wneud galwadau lles rheolaidd. "Nid yw'r llinell gymorth wedi'i sefydlu ar gyfer pobl i gael sgwrs 20 munud, felly byddwn yn cynnig galwad ddilynol gyfeillgar." Mae'n boblogaidd gyda defnyddwyr gwasanaeth a gyda gwirfoddolwyr, gan ysgogi'r rhai nad ydynt yn gallu cymryd rhan yn y gweithgareddau ymarferol.

Cynigiodd ACE gymorth iechyd meddwl cyn y pandemig, gan weithio gyda gorbryder ac iselder ysgafn i gymedrol. Gan symud heibio i effaith gyntaf yr argyfwng, mae'r galw yn debygol o dyfu. "Iechyd meddwl, chwalu teuluoedd - mae pethau wedi digwydd o ganlyniad i Covid, ond rydyn ni nawr yn yr ôl-effeithiau, yr anawsterau economaidd y mae pobl yn eu hwynebu. Ni ellir delio â hynny i gyd trwy grantiau neu gludiadau bwyd."

Mae Sam, sy'n cydlynu'r ochr ymarferol, yn teimlo'n lwcus i weithio ochr yn ochr â thîm iechyd a lles ymroddedig. "Mae'n bwysig iawn bod pobl yn bobl gyfan - nid dim ond bwyd a pheiriannau golchi sydd eu hangen arnyn nhw. Rydyn ni'n ceisio darparu pethau mewn ffordd gydweithredol."

Un enghraifft yw'r "bocs nol adref" newydd, pecyn gofal i bobl sy'n cael eu rhyddhau o'r ysbyty. Mae'r bocs yn cynnwys bwydydd hanfodol, pecyn gwybodaeth am wasanaethau a gynigir gan ACE a'i bartneriaid, a "phethau neis: pethau ymolchi, hufen croen". Yn ogystal ag ystum gofalgar ar yr hyn a all fod yn adeg fregus, gall y bocs nol adref fod yn ddechrau i berthynas gydag ACE. "Allwn ni ddim eu gweld, dydyn nhw ddim yn gallu dod i mewn i'r ganolfan, felly mae hwn yn gyfle i roi gwybod i bobl beth y gallant gymryd rhan ynddo. Rydyn ni'n gobeithio, pan fydd The Dusty Forge yn ailagor, y byddan nhw'n gwybod beth sydd ar gael."

Gofalu am eich tîm

Mae Sam yn falch o'r staff a'r tîm gwirfoddoli. "Mae pobl wedi camu i fyny, wedi dangos hyblygrwydd a thosturi anhygoel, ac eisiau gwneud pethau'n well. Fel rheolwr, mae wedi bod yn anodd cadw gafael ar bopeth sy'n digwydd - mae staff wedi cymryd pethau a mynd ati! Nid cam yn unig yn nhrwch y gwaith yw ef, maen nhw'n datblygu syniadau newydd, partneriaethau newydd. 'Mae gen i'r bartneriaeth newydd hon gyda'r eglwys hon, maen nhw'n mynd i ddechrau dosbarthu bwyd.' Mae wedi bod yn amgylchedd hyfryd i weithio ynddo."

Gyda chymaint o ymrwymiad, maen nhw wedi gorfod bod yn ofalus ynglŷn â gorflinder. "Efallai y bydd pobl yn gwneud gormod uwchlaw a thu hwnt! Mae'r diffyg rhyngweithio wyneb yn wyneb, gwneud popeth dros Zoom, wedi bod yn anodd i bawb. Dydyn ni ddim wedi arfer gweithio o bell, felly mae'n newid diwylliannol mawr." Roedd gan lawer ofynion gofal plant a gofynion eraill. "Mae pobl eisiau gwneud mwy, ond dydyn ni ddim eisiau iddyn nhw losgi'r gannwyll ar y ddau ben."

Mae bod yn agored wedi bod yn hanfodol, gan ddechrau gyda thrafodaethau am allu’r tîm. "Fe wnaethon ni gymryd cam yn ôl o rai gweithgareddau, y rhai roedden ni'n teimlo eu bod yn amhosibl. Mae'n ymwneud â hyblygrwydd. Mae pobl a oedd ar ein prosiect hyfforddi bellach yn helpu gyda dosbarthu bwyd. Roedd llawer o hynny, ailbwrpasu ein gallu i wneud. Cyn belled â bod hynny'n cael ei reoli'n dda, gweithiodd yn iawn.

"Dechreuodd rhai o'n partneriaid, fel Care and Repair Cymru, sy'n gweithio gyda thlodi tanwydd, wirfoddoli eu hamser fel staff ar ein prosiect. Ni all staff wneud ymweliadau cartref i ddelio â materion effeithlonrwydd ynni, felly cawsant eu hailbwrpasu. Roedden nhw'n bartneriaid presennol, ond newidiodd y berthynas. Roedd yn gadarnhaol iawn." Mewn rhai achosion, mae perthnasoedd hyd yn oed wedi gwella: "Rydyn ni wedi gweithio'n llawer gwell gyda'r awdurdod lleol! Yn yr argyfwng, mae wedi bod yn dda iawn."

I Sam, mae gan arianwyr rôl bwysig wrth osgoi gorflinder. "Maen nhw wedi bod o help mawr - mae'r Loteri wedi bod yn wych." Mae'n tynnu sylw at yr hyblygrwydd sydd wedi caniatáu i ACE wneud penderfyniadau ar lawr gwlad. "Gall atebolrwydd i reolwyr ac i arianwyr fod yn ffynhonnell fawr o straen staff. Ydyn ni'n cyrraedd ein targedau, ydyn ni'n gwneud y peth iawn gyda’r arian rydyn ni'n ei gael? Roedden ni'n teimlo ein bod yn cael ein hymddiried i wneud penderfyniadau, i wneud yr hyn sydd angen i ni ei wneud. Roedd hynny'n helpu lles ac ysbryd staff mewn gwirionedd."

Mae adborth wedi bod yn hwb arall. "Mae pobl yn deall pam mae The Dusty Forge ar gau, ond ni allant aros iddo ailagor. Mae hynny'n hyfryd. Mae'n atgyfnerthu pa mor werthfawr oedd y gwaith."

I Sam, mae'r bobl sy'n gwneud The Dusty Forge beth ydyw - ac maen nhw'n awyddus i ddychwelyd. "Rydyn ni wedi cael adborth da dros Covid, ond byddai'n drychineb pe bai'n rhaid i ni weithio fel hyn am byth. Rydyn ni'n sefydliad cymunedol, nid canolfan dosbarthu bwyd. Mae pobl yn gwerthfawrogi'r ffôn, maen nhw'n gwerthfawrogi'r bwyd - ond nid dyna oll ydyw. Maen nhw eisiau cael y gofod cymunedol yna eto, lle mae pobl yn dod at ei gilydd ac yn cael eu hegnïo gan ei gilydd. Rwy'n credu eu bod nhw'n teimlo'r diffyg hynny - yn gymdeithasol, ond hefyd oherwydd eu bod nhw eisiau bod yn rhan o wneud gwahaniaeth."

Darganfyddwch fwy am ACE - Gweithredu yng Nghaerau a Threlái a'u dilyn ar Facebook neu YouTube.

Diweddarwyd y dudalen hon ddiwethaf: 19 Awst 2020.

Ffynonellau

• Llywodraeth Cymru: Mynegai Amddifadedd Lluosog Cymru (diweddariad llawn i'r Mynegai gyda graddfeydd): Ystadegau Gwladol 2019

• Cronfa Gymunedol y Loteri Genedlaethol: Helpu Teuluoedd sy'n Gweithio

• Eich Pantri Lleol

• Treftadaeth CAER: Amdanom ni

• Llywodraeth Cymru: Cronfa Cymorth Dewisol (DAF)