Mae ariannwr cymunedol mwyaf y DU yn dweud na ddylai datganoli stopio gyda sefydliadau, ac yn annog y llywodraeth i rymuso cymunedau ar adeg o adnewyddu cenedlaethol

Mae David Knott, Prif Weithredwr Cronfa Gymunedol y Loteri Genedlaethol, wedi gwneud galwad uniongyrchol ar y llywodraeth, arianwyr a gweision cyhoeddus, i ddefnyddio'r cyfnod hwn o adnewyddu cenedlaethol i fynd y tu hwnt i ariannu yn unig a rhoi'r pŵer i gymunedau gyflawni'r hyn sy'n bwysig iddynt.

Mewn prif araith, 'A fydd datganoli yn stopio gyda sefydliadau?' a ddaeth â llunwyr polisi, arweinwyr trydydd sector ac arianwyr ynghyd mewn canolfan gymunedol yn San Steffan, dadleuodd David na fydd "adnewyddu yn digwydd gyda Whitehall, nac unrhyw gorff ariannu, yn darparu arian a meddwl bod y gwaith wedi'i wneud." Nododd hefyd ddull ariannu Cronfa Gymunedol y Loteri Genedlaethol yn y dyfodol i gwrdd â'r heriau.

Rhoi llawer mwy o bŵer, asiantaeth ac ymddiriedaeth i gymunedau

Dywedodd David Knott: "Bydd adnewyddu cenedlaethol yn dod trwy roi mwy o bŵer ac asiantaeth i gymunedau o bob math a bwriad, sydd â'r wybodaeth a'r ymdeimlad o gyfeiriad, dros y penderfyniadau, y gwasanaethau a'r buddsoddiad sy'n llywio eu bywydau. A thrwy ymddiried ynddynt, llawer mwy."

Cyfeiriodd at enghreifftiau o raglenni a gefnogir gan Gronfa Gymunedol y Loteri Genedlaethol fel Live Well ym Manceinion Fwyaf, cefnogaeth sydd wedi'i adeiladu'n sylfaenol o amgylch pobl a pherthnasoedd, nid yn unig o amgylch gwasanaethau.

Mae cymunedau'n fregus ond heb eu chwalu

Parhaodd David Knott: "Mae ein cymunedau ymhell o fod wedi chwalu. Ond - rydym wedi camgymryd eu gwytnwch fel gallu anhygoel i ddioddef. Ni all hynny fod yn dderbyniol ar gyfer y cam nesaf. Yn enwedig gan eu bod wedi bod yn dangos i ni, drwy'r adeg, sut mae'r adnewyddu sydd ei angen arnom i gyd yn gweithio.

"Er gwaethaf pwysau ar ôl pwysau, mae pobl wedi cadw drysau ar agor, gofalu am deuluoedd, cadw cymdogaethau gyda'i gilydd, a dod o hyd i'r atebion a gollodd sefydliadau mawr.

"Felly mae'r wlad yn parhau i ddibynnu ar gryfder cymunedau tra'n rhoi ychydig iawn o bŵer iddynt dros yr amodau sy'n gwneud y cryfder hwnnw'n angenrheidiol."

Galwad i'r llywodraeth, arianwyr a gweision cyhoeddus i fynd i'r afael â rhwystredigaeth gymunedol

Croesawodd David Knott ffocws y llywodraeth ar ddatganoli, ond gosododd brawf syml ar gyfer diwygio: a fydd pŵer yn cyrraedd cymunedau eu hunain? Dywedodd: "Gall pŵer symud o Whitehall i neuadd y dref, ystafell bwrdd, neu gorff cyhoeddus newydd... A pharhau i adael cymunedau allan. Cael eu hymddiried ynddynt i ddal pethau gyda'i gilydd ar y tu allan, ond heb eu hymddiried ynddynt yn ddigonol i gael eu croesawu i mewn. Dyna un o'r rhesymau pam bod cymaint o bobl yn teimlo'n rhwystredig."

Mewn galwad uniongyrchol i'r llywodraeth dywedodd David Knott: "Rydym yn croesawu'r reddf i symud pŵer i ffwrdd o San Steffan. Ond gwnewch yn siŵr bod pŵer gwneud penderfyniadau a chynllunio yn teithio ymhell y tu hwnt i sefydliadau ac yn cyrraedd yn uniongyrchol i gymdogaethau, rhwydweithiau a chymdeithas sifil."

Ychwanegodd: "Byddwch yn fwy ffyddiog. Sy'n golygu cynnwys cymunedau cyn gosod blaenoriaethau. Cyn penderfynu ar gyllidebau. Cyn i bolisïau galedu. Cyn i raglen, targed neu wasanaeth ddiffinio'r broblem ar eu rhan."

Gallu ariannu nid gweithgarwch yn unig

Wrth amlinellu ffordd ymlaen i Gronfa Gymunedol y Loteri Genedlaethol gymryd rôl fwy wrth gefnogi adnewyddu cenedlaethol, dywedodd David Knott y bydd hyn yn adeiladu ar eu strategaeth bresennol 'Cymuned yw'r man cychwyn' er mwyn sicrhau ei fod yn aros gyda chymunedau, gan ariannu 'gallu ac nid gweithgarwch yn unig.' Dywedodd: "Byddwn yn darparu cefnogaeth hirdymor ar gyfer gallu cymunedol; er mwyn ymgynnull, llywio a dylanwadu ar waith gyda chyrff cyhoeddus, llywodraeth leol, busnes, dyngarwch, prifysgolion a chymdeithas sifil, fel y gellir dod ag asedau llawn cymunedau a lleoedd i rym."

Anghenion brys a hirdymor

Gan droi at yr angen i fynd y tu hwnt i ariannu tymor byr, dywedodd:

"Rydym wedi cefnogi angen brys trwy argyfyngau dro ar ôl tro. Roedd hynny'n iawn. Ni all teulu mewn argyfwng aros am strategaeth ddeng mlynedd. Ond ni all cymorth argyfwng 999 ddod yn fodel gweithredu cyfan.

"Byddwn yn parhau i ddiwallu angen brys, ond byddwn yn gweithio'n llawer galetach i roi'r asiantaeth, yr ymddiriedaeth a'r pŵer i'r cymunedau i lywio'r hyn a ddaw nesaf."

Tystiolaeth ac ymarfer

Yn ei araith, croesawodd David hefyd lansiad Galwad am Dystiolaeth yn ddiweddar gan yr Adran dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon (DCMS) ar ddyfodol ariannu 'Achosion Da' y Loteri Genedlaethol.

Dywedodd: "Pan ddaw i ddiwygio difrifol, rydyn ni wedi ymrwymo i hynny. Rydyn ni eisiau ei ateb ac rydyn ni'n barod i wneud hynny. Ers tri degawd mae Cronfa Gymunedol y Loteri Genedlaethol wedi rhoi mwy na £18 biliwn i gymunedau. Mae ein timau'n gweithio ym mhob ardal cod post yn y DU. Rydyn ni'n cael syniad gan gymuned bob tri munud, ac yn ariannu un bob wyth munud. Felly, rydyn ni'n dod i'r achlysur hwn, ac at unrhyw gwestiwn ynghylch rhoi mwy o bŵer i gymunedau, gyda degawdau o dystiolaeth ac ymarfer."

I ddarllen araith lawn David Knott ewch i: Transcript of David Knott's keynote speech - will devolution stop at institutions? | The National Lottery Community Fund

Mae araith heddiw yn dilyn adroddiad diweddar Cronfa Gymunedol y Loteri Genedlaethol, Cymunedau sy'n gwneud y gwahaniaeth, a amlinellodd sut y gwnaeth prosiectau cymunedol a gefnogir gan y Loteri Genedlaethol helpu 7 miliwn o bobl wrth i gymunedau wynebu pwysau cynyddol, gyda mwy na hanner y grantiau yn 2024/25 yn mynd i gymunedau mwyaf difreintiedig y DU, i fynd i'r afael ag anghydraddoldebau a chyrraedd y rhai sydd fwyaf mewn angen.