Beth mae cymuned yn ei olygu wrth i ni ddechrau 2026

Yn Galashiels yng Ngororau’r Alban, fe wnes i gyfarfod â gwirfoddolwyr yn eu hymddeoliad yn adeiladu byncdy a chanolfan gweithgareddau awyr agored i bobl ifanc. Mae eu gwaith, ochr yn ochr â Youth Borders, Eildon West Youth Hub a Borders Additional Needs Group, yn dangos sut mae cymunedau gwledig yn tynnu ar berthnasoedd ac ymddiriedaeth i gadw eu hunain gyda'i gilydd pan fydd gwasanaethau yn cael eu hymestyn. Mae'n fenter gymunedol ar ei mwyaf dynol, ymarferol, perthnasol ac wedi’i gwreiddio.

2025 oedd y flwyddyn fwyaf o wneud grantiau yn ein hanes. Trwy arian y Loteri Genedlaethol a'r Cynllun Asedau Segur, fe wnaethom gefnogi miloedd o sefydliadau sy'n gwella bywydau ym mhob rhan o'r DU. Wrth i ni nodi 30 mlynedd o'r Loteri Genedlaethol, rydym yn gobeithio am Loteri fywiog a chynyddol, oherwydd wrth i gyllid achos da dyfu, mae’r cyfle i gefnogi cymunedau yn y blynyddoedd i ddod hefyd yn cynyddu. Fe wnaethom gryfhau ein sylfeini yn y meysydd digidol, tegwch, tystiolaeth ac effaith, a phartneru â llywodraethau a chymunedau i gefnogi'r llefydd lle mae'r angen mwyaf.

Roedd hefyd yn flwyddyn lle daeth technoleg gymdeithasol, ac yn enwedig AI, i'r amlwg. Ym mis Chwefror, yng Nghynhadledd Bishopsgate, fe wnes i gyfarfod â channoedd o elusennau ac arweinwyr sy'n gweithio ar AI er lles y cyhoedd. Fe wnaethom siarad yn onest am y cyfleoedd a'r heriau, a phwysigrwydd cael hyn yn iawn fel bod technoleg yn gweithio i bobl a chymunedau, nid i'r gwrthwyneb. Nid newid technolegol yn unig yw AI; mae'n un cymdeithasol, a bydd sut mae'n cael ei siapio nawr yn bwysig am flynyddoedd i ddod. Dros y flwyddyn ddiwethaf, rydym wedi llunio ein hegwyddorion AI ein hunain, cyhoeddi canllawiau i helpu ymgeiswyr i ddefnyddio AI yn ddiogel ac yn effeithiol, a dechrau datblygu cam nesaf ein cynnig ariannu. Dim ond dechrau'r gwaith ymarferol sydd ei angen yw hyn, a byddwn yn parhau i ddysgu ochr yn ochr â'r sector.

Mae tegwch wedi bod yn edefyn diffiniol arall eleni. Yn y Black Health Inequalities Summit, clywais dystiolaeth bwerus gan arweinwyr cymunedol am y rhwystrau a'r anghyfiawnderau maen nhw'n eu hwynebu, a'r gwytnwch a'r atebion sydd wedi'u gwreiddio mewn cymunedau. Mae'n tanlinellu pam mae ein Cronfa Undod yn bwysig, gan gefnogi sefydliadau dan arweiniad Pobl Ddu gyda'r adnoddau a'r ymddiriedaeth sydd eu hangen i yrru newid hirdymor. Roedd yn wers yn yr hyn sydd ei angen ar degwch a chynghreiriaeth, sef gwrando'n ddwfn a chefnogi arbenigedd cymunedol.

Mae pobl ifanc hefyd wedi siapio ein meddwl eleni. Trwy'r Serious Change Partnership, a ddaeth ynghyd gyda chefnogaeth Idris Elba, Ei Mawrhydi y Brenin a'r Prif Weinidog, rydym wedi ymrwymo i weithio gydag arianwyr a phartneriaid, ymddiried mewn pobl ifanc, cymryd atal o ddifrif, a chryfhau ein gweithredu ar y cyd i fynd i'r afael â'r niwed a achosir gan drais difrifol. Mae angen asiantaeth a phŵer ar bobl ifanc, nid dim ond gwasanaethau a wneir iddynt.

Daeth hyn yn amlwg yn bwerus yn y Strategaeth Ieuenctid Genedlaethol, strategaeth llywodraeth hirdymor newydd a lansiwyd yn Lloegr, gyda chyfranogiad pobl ifanc yn ganolog, o ddylunio hyd at ddal sefydliadau i gyfrif yn y blynyddoedd i ddod. Mae hefyd yn atseinio gyda'n  gwaith Cymunedau i Blant ledled y DU, lle mae partneriaid a chymunedau lleol yn dod at ei gilydd o amgylch plant a theuluoedd, gan fynd i'r afael â heriau'n gynnar ac adeiladu systemau cymorth cryfach dros amser. Fel sefydliad cyhoeddus, nid yw myfyrio ar y pŵer sydd gennym, a sut rydyn ni'n ei rannu, erioed wedi bod yn bwysicach. Mae ein gwaith, gan gynnwys Meddwl Ymlaen yng Nghymru a phenodi pobl ifanc i'n Bwrdd a'n pwyllgorau, wedi atgyfnerthu i mi raddfa'r newid sy'n bosibl ac yn angenrheidiol.

Wrth i ni fynd i mewn i 2026, rydyn ni'n gwneud hynny gyda ffydd yn ein strategaeth, Cymuned yw’r man cychwyn. Mae'n parhau i fod yn ymateb ymarferol, gobeithiol a chlir i'r heriau sy'n wynebu'r wlad: mynd i'r afael ag anghydraddoldeb, cefnogi pobl ifanc, cryfhau cysylltiadau a galluogi cymunedau i lywio'r penderfyniadau sy'n effeithio arnynt. Eleni byddaf yn gwneud yn siŵr ein bod yn parhau ar y llwybr hwnnw: bod yn fentrus, cymryd risgiau i wella ein heffaith, dysgu ac addasu wrth i ni fynd. Byddwn yn cyflawni hyn trwy ein Cynllun Corfforaethol, gyda mwy o ffocws a chyflymder.

Bydd ein gwaith effaith yn dyfnhau eleni, gydag achlysur arwyddocaol yn y gwanwyn a chamau pellach i ddod wrth i ni adeiladu dealltwriaeth gyfoethocach o'r hyn sydd ei angen ar gymunedau a beth sy'n gweithio. Bydd y mewnwelediadau hyn yn cryfhau ein dealltwriaeth o'r hyn sy'n digwydd ledled y DU, yn llywio ein dull ariannu yn y dyfodol, ac – yn hollbwysig – yn tynnu sylw at yr hyn sydd angen i ni ei ddysgu o hyd a sut mae angen i ni ddysgu gyda'n gilydd. Rydym am rannu'r mewnwelediadau hynny a chefnogi sgyrsiau ar draws y sector a chymdeithas sifil, gan adeiladu llais y cymunedau rydyn ni'n gweithio gyda nhw.

Byddwn yn cyflwyno rhaglenni hirdymor newydd fel y Gronfa Cyfoeth Cymunedol, yn cryfhau sut rydym yn cefnogi ac yn dysgu ochr yn ochr â deiliaid grant, ac yn tyfu partneriaethau gyda'r rhai sydd wedi ymrwymo i gymdeithas iachach, fwy llewyrchus.

Rydym hefyd yn gwybod ei bod wedi bod yn flwyddyn heriol i lawer mewn cymdeithas sifil. Mae'r galw wedi cynyddu, mae adnoddau wedi'u hymestyn ac mae hyder yn fregus. I'r elusennau a'r sefydliadau cymunedol hynny, rwyf am i chi wybod ein bod yma i chi. Byddwn yn parhau i fod yn ariannwr hyblyg, yn gwrando, yn addasu ein dull gweithredu, yn symleiddio lle gallwn a gweithio gyda chi i ddeall beth sy'n newid o amgylch cymunedau.

Yn olaf, weithiau mae'r neges atgoffa gryfaf o bwy ydym ni yn dod o adegau o fyfyrio.

Yn nathliadau 80 mlynedd diwrnod VE eleni, efallai yr olaf gyda'r ychydig o gyn-filwyr sy'n weddill, fe wnes i gyfarfod â chyn-filwr o Jamaica, bron i 100 mlwydd oed, a siaradodd yn dawel am wasanaeth, aberth ac etifeddiaeth. Roedd Arian i Bawb wedi cefnogi prosiectau rhwng cenedlaethau i nodi'r diwrnod. Mae'n fy atgoffa bod cof ac etifeddiaeth ddemocrataidd yn byw trwy weithgarwch cymunedol, nid seremoni yn unig.

Yn anad dim, rydym yn dechrau 2026 gyda chred newydd mewn cymuned. Mae pob prosiect rydyn ni'n ei gefnogi, pob sgwrs rydym yn ei chael, a phob partneriaeth rydyn ni'n ei hadeiladu yn dweud yr un stori: nid yw cymunedau'n cael eu torri; maent yn parhau i fod yn un o'r ffynonellau mwyaf o wytnwch ac adnewyddu sydd gennym. 

Yn 2026 rwy'n eich annog i wneud cais am grantiau, ceisio ein cefnogaeth i wneud hynny, a pharhau i rannu gyda ni yr hyn rydyn ni'n ei golli a lle mae angen i ni fynd yn ddyfnach a dysgu gyda chi ac oddi wrthych. Rydym wedi cael ymateb anhygoel i'n galwad am gyfranogwyr yn ein Panel Dysgu Cymunedol newydd, gan weithio gyda'n gilydd i ddylunio gwasanaethau sy'n helpu ein cymunedau i ddysgu, cysylltu a datblygu. Rwy'n edrych ymlaen yn fawr at weld y gwaith hwn yn dod at ei gilydd yn ystod y misoedd nesaf.

Diolch i'n holl ddeiliaid grant, partneriaid, cydweithwyr ac arweinwyr cymunedol am eich ymrwymiad a'ch gwaith rhyfeddol dros y flwyddyn ddiwethaf. Edrychaf ymlaen at yr hyn y byddwn yn ei gyflawni gyda'n gilydd yn 2026.

David Knott 
Prif Weithredwr
Cronfa Gymunedol y Loteri Genedlaethol