£3m i helpu cymunedau i lunio dyfodol Deallusrwydd Artiffisial (AI) a mynd i'r afael â'r 'bwlch doethineb'

Mae prif ariannwr cymunedol y DU wedi lansio rhaglen gwerth £3m, mewn partneriaeth â UK Community Foundations a CAST (Centre for the Acceleration of Social Technology) i helpu cymunedau ledled y DU i lunio sut mae deallusrwydd artiffisial yn datblygu ac yn effeithio ar eu bywydau.

Bydd y buddsoddiad, a gyhoeddwyd mewn cynhadledd 'AI ar gyfer Arianwyr’ yn Llundain dan arweiniad Cronfa Gymunedol y Loteri Genedlaethol heddiw, yn cefnogi 'Rhwydwaith Pwls AI' newydd ledled y DU o 50 o sefydliadau cymunedol, ynghyd â datblygu offer a modelau AI amgen a arweinir gan y gymuned sydd wedi'u gwreiddio mewn anghenion lleol a phrofiad bywyd.

Gallai prosiectau gynnwys, er enghraifft, elusen leol sy'n cefnogi pobl sydd â hawliadau budd-daliadau, wedi'i ariannu i sylwi pan fydd penderfyniadau a wneir gan algorithm yn mynd o'i le, ac i rannu'r arwyddion rhybudd hynny gyda'r rhwydwaith ehangach o 50 o sefydliadau cymunedol er mwyn gallu cymryd camau cynnar.

Mae Cronfa Gymunedol y Loteri Genedlaethol a'i bartneriaid yn gweithredu mewn ymateb i bryderon am effeithiau sy'n dod i'r amlwg o ddefnyddio AI ar gymunedau, gan gynnwys meysydd fel algorithmau graddio a sgrinio, offer diagnostig, monitro’r gweithle, a defnydd AI arall mewn addysg, gofal iechyd a mwy. Mae diffyg tystiolaeth amser go iawn, lleol gan gymunedau am realiti'r effeithiau hyn a bydd yr ariannu a gyhoeddwyd heddiw yn helpu pontio'r bwlch hwnnw.

Mae ymchwil yn dangos bod cymunedau ymylol yn wynebu'r rhwystrau mwyaf i gael mynediad at fanteision AI. Canfu Adroddiad Sgiliau Digidol Elusennau 2025 fod cyfran uwch o elusennau dan arweiniad Pobl Ddu yn osgoi AI mewn meysydd lle gallai achosi niwed (47% yn erbyn 36%), dywedodd mwy na hanner (53%) o elusennau dan arweiniad LHDTCRhA+ fod pryderon am breifatrwydd data a phryderon diogelwch yn rhwystr i fabwysiadu offer AI; ac mae 65% o elusennau dan arweiniad niwroamrywiol yn pryderu am oblygiadau AI ar gyfer preifatrwydd data ac ansawdd gwasanaeth.

Yn ei gynhadledd 'AI ar gyfer Arianwyr’ yn Llundain heddiw, rhybuddiodd Prif Weithredwr Cronfa Gymunedol y Loteri Genedlaethol, David Knott, er bod AI yn ehangu gwybodaeth a deallusrwydd yn gyflym, mae gallu cymdeithas i wneud synnwyr ohono yn cael ei adael ar ôl. Wrth siarad â dros 150 o arweinwyr cymdeithas sifil, arianwyr ac arbenigwyr AI o bob rhan o'r DU, dywedodd:

"Mae AI yn symud ymlaen ar gyflymder eithriadol, ond nid yw gallu cymdeithas i ddeall, dehongli a llywio'r newid hwnnw yn cadw i fyny. Dyna'r bwlch doethineb y mae'n rhaid i ni wynebu nawr. Mae'r cyhoeddiad ariannu heddiw yn ymwneud â helpu cymunedau i weld newid yn gynharach, gwneud synnwyr ohono gyda'i gilydd, a llunio llwybr cyfochrog lle mae AI yn cael ei arwain nid yn unig gan bosibilrwydd technegol, ond gan ddoethineb cymdeithasol.

"Os yw cymunedau am helpu cymdeithas i ddysgu ac addasu ar hyn o bryd, ni allant eistedd ar ymyl y systemau hyn - mae'n rhaid iddyn nhw helpu i'w llywio."

Dywedodd Rachel Coldicutt OBE, Sylfaenydd Careful Industries ac un o'r siaradwyr yn y gynhadledd heddiw:

"Mae penawdau'r diwydiant yn canolbwyntio ar gyhoeddusrwydd ac enillion tymor byr, ond mae effeithiau AI ar gymunedau yn tueddu dod i'r amlwg dros amser ac yn aml yn effeithio ar gymunedau ymylol yn gyntaf – mae tarfu ar ganolfannau data, dyfnhau allgáu digidol wrth i wasanaethau symud i ffurfiau digidol yn ddiofyn, a defnyddwyr agored i niwed yn troi at chatbots yn lle cymorth iechyd meddwl cymwys i gyd yn digwydd ar hyn o bryd. Mae Careful Industries wrthi’n arwain adolygiad byd-eang i ddiogelwch AI ac, gan weithio gyda phartneriaid yn India, Kenya ac Ewrop, mae'n amlwg nad problem y DU yn unig yw hon: mae achos ehangach dros ddull "diogelwch yn gyntaf" sy'n blaenoriaethu buddsoddiad mewn modelau AI bach, penodol sy'n well i bobl ac yn well i'r blaned. Mae'n wych gweld Cronfa Gymunedol y Loteri Genedlaethol yn mynd i'r afael â'r materion hyn yn uniongyrchol ac yn eirioli dros ddulliau mwy teg o ddatblygu technoleg sy'n rhoi cymunedau yn gyntaf."

Dywedodd Zoe Amar, cyd-gadeirydd Charity AI Task Force:

"Yn Charity AI Task Force, rydym yn falch o weld un o'n haelodau, Cronfa Gymunedol y Loteri Genedlaethol, yn arwain y ffordd trwy fuddsoddi mewn cymunedau i lywio AI, nid ei ddefnyddio yn unig. Mae ein data Adroddiad Sgiliau Digidol Elusennau 2026 yn dangos bod 88% o elusennau bellach yn defnyddio AI o ddydd i ddydd, felly nid yw'r angen am ddull cydweithredol, teg erioed wedi bod yn fwy brys. Rydyn ni eisiau gweld mwy o arianwyr ar draws y sector yn dilyn yr arweiniad hwn."

Disgwylir i'r grantiau cyntaf gael eu dyfarnu yn hydref 2026.

Bydd rhagor o fanylion ar gael ar wefan UK Community Foundations wrth i'r dyddiadau agor i geisiadau ariannu a'r llefydd y bydd y prosiectau peilot yn gweithredu ynddynt yn cael eu cadarnhau.